Eldbrenning og gebursdagsfeiring

Eldbrenning først på 60-talet. Bloggskrivaren lengst til venstre, og deretter Ingeborg og Otto Schwarzer saman med Ole Magne Ansnes. Lengst til høgre ein turist frå Tyskland, som kom på sommarbesøk saman med Schwarzer-folket. Han heitte Adolf, men insisterte på å bli kalla Dolf. Adolf-namnet var så belasta at han ikkje ville bruke det. Foto: Gudrun Bele.

 

Da eg vaks opp på Kvennbø sa folk «eldbrennarkveld». Med det meinte dei pinsekveld og St. Hans-kveld, som begge hadde bålbrenning som viktigaste ingrediens.

Desse kveldane var eit triveleg avbrot i ein travel kvardag. Dei vaksne samla seg til sosialt samver rundt bålet over ein kopp kaffe med noko godt attåt. For dei yngste var det gjevt med brus og kjeks, i ei tid der grillinga ikkje var oppfunnen. Ikkje hadde vi høyrd om potetgull, heller.

Eg har i ettertid ofte tenkt på dette med brusen. I dag er brus ein del av kvardagen. På 60-talet var det høgtid når ei brusflaske kom til gards. Vi slo eit lite hol i korka med ein spikar, slik at herlegdomen skulle vare lengst mogleg. På eldbrennarkveldane vanka det alltid ei stor flaske. Dei store kosta vel ein femtiføring meir enn småflaskene. Eg hugsar det gjekk mykje på Asina frå Ålvundfjord. Kortreist drikk, altså, utan at det vart sett på som noko poeng den gongen.

For oss utigardsgutane starta St. Hans-feiringa allereie den 22. juni. Vorspiel, heiter det no for tida. Da hadde Gudrun Gjera gebursdag. Dette var ei av dei store hendingane i året, som vi gledde oss til lang tid i forvegen. Høgdepunktet var geleen. Ventetida på at delikatessa skulle stivne kunne bli lang. Da desserten kom på bordet, var den difor prega av mange fingermerke etter utålmodige gjestar, som hadde vore i kjellaren og kjent etter korleis det gjekk med prosessen.

Heime på Kvennbø skjedde bålbrenninga oppe på bakken sør for husa. Her var det enno ope landskap, og god plass til å tenne bål på trygt vis. Vi tykte det var stor stas å brenne eld på denne staden, som låg høgt og fritt til. Heile Eidet kunne sjå bålet vårt. Det var, som Ivar Aasen uttrykte det, «lystild som optændes på et høit Sted for at sees i Frastand.» Samstundes hadde vi full oversikt over alle andre som feira eldbrennarkveld. Det var mange bål rundt om i grendene på den tida. Eit triveleg syn, som sette oss i ei spesiell stemning. Sommarkvelden var til å ta og kjenne på.

Etter at fjernsynet kom i hus, vart St. Hanskvelden avrunda med å sjå på at NRK sendte frå feiringa ein eller annan stad i landet. Eg meiner at Odd Grythe alltid var programleiar, men slik var det neppe. Det var spennande å følgje med på korleis folk som budde på andre kantar hadde det midtsommarkvelden. Grythe intervjua lokale heltar, og uklåre naturbilder i svart/kvitt, som skulle vise kor fint det var i vertsbygda for programmet, flimra over skjermen. Vi i stua var imponerte og vel nøgde. Og nokon spela trekkspel. Alltid.

Det låg mykje arbeid bak eit skikkeleg bål. Vi gutane hadde oppgåva med å rigge til stasen. Nokre år midt på 60-talet var det til saman seks gutar i Utigard og Austistua, så arbeidsgjengen var stor. I fleire dagar sanka vi tørr kvist frå terrenget rundt bålplassen. Og det vart mange turar opp bakken med rusk og rask som skulle brennast etter ein lang vinter. Førebuingane var eit høgdepunkt i seg sjølv. Etter som bålet vaks, auka også forventningane.

Forventning. Ventetid. Det er ikkje lenger noko som heiter det. I vår tid skal alt skje med ein gong. Vi har ikkje tid til å vente eller å gle oss. Ein stor verdi har gått tapt.

I dag er det utenkjeleg med eldbrenning oppe på denne bakken, der det ein gong stod eit sommarfjøs og seinare ei leikarstue. Attgroinga har omgjort det gamle kulturlandskapet til jungel. Beitedyra er borte, og det same er skirennarane som på 60-talet boltra seg her gjennom ein lang vinter. I skiarenaen bak fjøset på Kvennbø har både Grønningen, Lundemo, Wirkola og Grini vore i aksjon.

Bålbrenning har røter langt attover i historia. Ein gong i tida var bålet nytta til markering av både påske, pinse og jonsok.  Eit godt bål i høgtidene kunne bringe med seg hell og lukke. Elles veit vi at bålet opp gjennom tidene har vore nytta både til å halde vonde krefter  unna, og til å jage bort meir handgripelege farar som rovdyr.

Påskebålet døydde ut for lenge sidan. Men jonsokfeiringa held stand, og framleis er det pinsebål å sjå i bygder der dette har vore tradisjon. I Surnadal har pinseelden vore ein vel så sterk skikk som jonsokelden. Eit anna namn på pinseelden er kvessineld, som er avleidd av kvessinn/kvitsunn (pinse). På Ålvundeidet brende dei før i tida kvessing – ein pinselaurdagskveldsfest med bål, dans og meir til. I Trøndelag kunne pinseelden heite pinstirøk (Selbu) og pinstibål (Orkdal).

Eldbrennarkveldane på Kvennbø er gode minne frå oppveksten. Ut i frå notida sine krav til tidtrøyte var ikkje dette så vidløftige hendingar. Men 60-talet sin målestokk var annleis. Vi var i stand til å gle oss over det enkle. Og aldri har brusen smaka så godt som da.

St. Hans 1964. Frå venstre Gudrun Ansnes, Ole Magne Ansnes, bloggskrivaren og Mali Holten. Fjordingen i bakgrunnen heitte Ola, og var den siste hesten i Utigard Kvennbø. Foto: Gudrun Bele.

#Sommar #Jonsok

Legg igjen en kommentar

Fyll inn i feltene under, eller klikk på et ikon for å logge inn:

WordPress.com-logo

Du kommenterer med bruk av din WordPress.com konto. Logg ut /  Endre )

Google-bilde

Du kommenterer med bruk av din Google konto. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer med bruk av din Twitter konto. Logg ut /  Endre )

Facebookbilde

Du kommenterer med bruk av din Facebook konto. Logg ut /  Endre )

Kobler til %s